O Badaniu:
Badanie „Kredyty dla MŚP” przygotowane w Biurze Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców miało na celu ustalenie, jaki jest stosunek małych firm do finansowania swojej działalności poprzez źródła zewnętrzne, takie jak kredyt. W ankiecie wzięli udział przedsiębiorcy MŚP, a wśród nich przedstawiciele Rady Przedsiębiorców przy Rzeczniku MŚP.
Badanie pokazało, że większość mikro oraz małych firm jest zainteresowanych ubieganiem się o kredyt w celach inwestycyjnych i rozwojowych. Mimo to pojawiają się czynniki, które w znacznym stopniu utrudniają im podjęcie decyzji w tej sprawie, a do najczęstszych zalicza się zbyt wiele formalności, nieprecyzyjne warunki dotyczące kredytowania oraz obawa przed pogorszeniem się koniunktury gospodarczej, a co za tym idzie – lęk przed utratą płynności finansowej.
Wśród zmian, które mogłyby podnieść liczbę przedsiębiorstw ubiegających się o kredyt przedsiębiorcy wymieniają przede wszystkim obniżenie oprocentowania, uproszczenie procedur i skrócenie czasu oczekiwania na kredyt, ale również zmniejszenie wymagań, co do zabezpieczeń.
Słowo wstępu:
Przeprowadzone badanie pozwoliło na ocenę opinii przedsiębiorców sektora MŚP na temat kredytów bankowych oraz czynników wpływających na decyzje związane z korzystaniem z finansowania zewnętrznego. Analiza odpowiedzi wskazuje, że pomimo znaczenia kredytów dla rozwoju działalności gospodarczej przedsiębiorcy napotykają na bariery ograniczające ich skłonność do korzystania z tej formy finansowania.
Zauważalna jest pewna rozbieżność pomiędzy potrzebą korzystania z kredytów a oceną warunków ich uzyskania. Według respondentów istnieje realne zapotrzebowanie na kapitał zewnętrzny. Jednocześnie część badanych zrezygnowała z ubiegania się o finansowanie lub nie podjęła próby złożenia wniosku. Może to świadczyć o występowaniu zjawiska tzw. samowykluczenia kredytowego, polegającego na rezygnacji z ubiegania się o kredyt jeszcze przed rozpoczęciem procedury z obawy przed odmową lub nadmiernymi wymaganiami stawianymi przez bank. Firmy MSP posiadają zdolność do obsługi zaciągniętych kredytów z bieżących wypracowanych zysków, ale problemem jest istniejący system, przejawiające się niedopasowane i „skostniałe” procedury analityczne banków oraz nieadekwatne do wielkości firm wymogi dotyczące zabezpieczeń rzeczowych.
Przedsiębiorcy nie postrzegają kredytów jednoznacznie negatywnie, jednak trudno również mówić o pełnym zaufaniu do tej formy finansowania. Wielu respondentów dostrzega zarówno korzyści, jak i ryzyko związane z zadłużaniem przedsiębiorstwa. Można doszukiwać się w tym przyczyn, których źródłem jest niestabilne otoczenie gospodarcze, wysokie koszty finansowania w ostatnich latach oraz zmienności stóp procentowych.
Wyniki dotyczące zdolności do spłaty zobowiązań zasługują na szczególną uwagę.
Zdecydowana większość przedsiębiorców ocenia swoją sytuację finansową jako umożliwiającą regularną spłatę kredytu. Oznacza to, że problem ograniczonego wykorzystania kredytów nie wynika przede wszystkim z braku potencjału ekonomicznego firm. Można zatem przypuszczać, że istotniejszą rolę odgrywają bariery formalne i proceduralne niż rzeczywista kondycja finansowa przedsiębiorstw.
Najwyższe oceny uzyskały czynniki związane z wymaganymi zabezpieczeniami oraz rozbudowanymi formalnościami. Wynik ten pokazuje, że przedsiębiorcy oczekują bardziej elastycznego podejścia ze strony instytucji finansowych. W przypadku mikro- i małych firm konieczność przedstawienia wartościowych zabezpieczeń często stanowi przeszkodę trudną do pokonania. Jednocześnie rozbudowane procedury generują dodatkowe koszty czasowe i organizacyjne, które dla niewielkich podmiotów mogą być szczególnie dotkliwe.
Wysokie oprocentowanie i dodatkowe koszty powodują, że część planowanych inwestycji może okazać się nieefektywna finansowo. W konsekwencji przedsiębiorcy częściej odkładają decyzje inwestycyjne lub poszukują alternatywnych źródeł kapitału.
Istotnym uzupełnieniem analizy są wyniki dotyczące alternatywnych źródeł finansowania. Duża popularność leasingu i factoringu wskazuje, że przedsiębiorcy chętnie korzystają z instrumentów, które są łatwiej dostępne i wymagają mniejszej liczby formalności. Nie oznacza to jednak rezygnacji z kredytów bankowych, lecz raczej poszukiwanie bardziej elastycznych rozwiązań odpowiadających bieżącym potrzebom przedsiębiorstwa.
Krytyczna ocena procedur bankowych stanowi jeden z najważniejszych wniosków płynących z badania. Respondenci wskazywali przede wszystkim na nadmierną ilość dokumentów, długi czas oczekiwania na decyzję oraz niewystarczającą przejrzystość warunków finansowania. Oznacza to, że przedsiębiorcy oczekują uproszczenia procesu kredytowego oraz większej transparentności komunikacji ze strony banków. W warunkach rosnącej cyfryzacji rynku finansowego tradycyjne, czasochłonne procedury mogą być postrzegane jako nieprzystające do potrzeb współczesnych przedsiębiorstw.
Na podstawie całokształtu wyników można stwierdzić, że głównym problemem sektora MŚP nie jest brak potrzeby finansowania ani brak zdolności do spłaty zobowiązań. Kluczowe znaczenie mają bariery proceduralne, kosztowe i organizacyjne występujące w procesie kredytowym.
Otrzymane wyniki sugerują, że zwiększenie dostępności kredytów dla przedsiębiorstw wymaga przede wszystkim uproszczenia procedur, ograniczenia wymagań dotyczących zabezpieczeń, skrócenia czasu rozpatrywania wniosków oraz tworzenia bardziej elastycznych produktów finansowych dostosowanych do specyfiki sektora MŚP.
Rekomendacje:
Bez wdrożenia szybkich ścieżek kredytowych (np. opartych na otwartej bankowości, automatycznej analizie rachunków bieżących), państwowych lub unijnych systemów poręczeń – zabezpieczeń, zmniejszenia twardych obciążeń zabezpieczeń, przejrzystych umów przedsiębiorstwa MSP będą się rozwijać poniżej swego potencjału i możliwości. Uproszczenie procedur, skrócenie czasu rozpatrywania wniosków i zwiększenie przejrzystości ofert mogłyby przyczynić się do większego wykorzystania kredytów bankowych przez przedsiębiorstwa z sektora MŚP.
Firmy mogą opierać się na finansowaniu ze środków własnych, ponieważ jest to bezpieczne z punktu widzenia zachowania kontroli płynności. Jednak, mając na uwadze ocenę gospodarki krajowej w skali makro, spowalnia to dynamikę inwestycji i wdrażanie innowacji.
Należałoby podjąć działania mające na celu:
- zmniejszenie obciążeń biurokratycznych,
- zastosowania ulg dotyczących kosztów kredytów w tym oprocentowania,
- wypracowanie bardziej rekomendowanych form zabezpieczenia, które pomogłyby zachować płynność finansową firmom (zwłaszcza w sytuacji kryzysowej).
Jacek Kieruj
Przewodniczący Zespołu Roboczego
ds. Zapobiegania i Zwalczania Niewypłacalności
Przy Rzeczniku MŚP
Wyniki badania:
Jaka jest wielkość Twojego przedsiębiorstwa pod względem liczby zatrudnionych pracowników?
Wśród respondentów przeważającą grupą okazały się osoby prowadzące mikroprzedsiębiorstwa (46 proc.) oraz małe przedsiębiorstwa (39 proc.). Znacznie mniejszą część stanowili właściciele średnich firm (15 proc.).
Czy w ciągu ostatnich 2 lat Twoja firma rozważała zaciągnięcie kredytu bankowego na cele inwestycyjne lub obrotowe?
72 proc. przedsiębiorców udzielających odpowiedzi w ciągu ostatnich 2 lat rozważało zaciągnięcie kredytu na cele inwestycyjne lub obrotowe, chociaż 15 proc. z nich ostatecznie nie złożyło wniosku. 28 proc. odpowiadających w ogóle nie brało tego pod uwagę.
Jeśli firma nie zaciągnęła kredytu – z czego to wynikało?
W przypadku przedsiębiorców, którzy nie zaciągnęli kredytu wynikało to m. in. z braku bieżącej potrzeby finansowania (57 proc.) lub z innych, bliżej nieokreślonych powodów (43 proc.).
Jakie jest Twoje nastawienie do finansowania działalności kredytem bankowym?
Biorący udział w ankiecie wykazali w większości neutralne (30 proc.) lub w miarę pozytywne (26 proc.) nastawienie do finansowania działalności kredytem bankowym. Średnia ocena wyniosła 3.27.
Czy sytuacja finansowa Twojej firmy pozwalałaby na regularną spłatę kredytu?
Sytuacja finansowa przedsiębiorców w znacznej większości pozwoliłaby na regularną spłatę kredytu (52 proc.). Jedynie 4 proc. badanych wskazało brak możliwości regularnej spłaty.
W jakim stopniu wysokość oprocentowania i koszty całkowite kredytu zniechęcają Cię do ubiegania się o kredyt?
Wysokość oprocentowania oraz koszty całkowite kredytu w znacznej mierze zniechęcają przedsiębiorców (57 proc.). 30 proc. wskazało neutralne podejście do problemu. Średnia ocena zniechęcenia wyniosła 3,65.
W jakim stopniu wymagania dotyczące zabezpieczeń i poręczeń zniechęcają Cię do ubiegania się o kredyt?
Średnia ocena stopnia zniechęcenia do ubiegania się o kredyt w wyniku wymagań dotyczących zabezpieczeń i poręczeń wyniosła 3.90. Ponad 40 proc. przedsiębiorców biorących udział w badaniu wskazało, że czynnik ten zniechęca ich do kredytu w bardzo dużym stopniu, a około 27 proc. pozostało neutralnych. Średnia ocena zniechęcenia dla tego czynnika wyniosła 3,90.
W jakim stopniu złożoność i długość procedur wnioskowania zniechęca Cię do ubiegania się o kredyt?
Z badania wynika, że złożoność oraz długość procedury wnioskowania również są istotnym czynnikiem zniechęcającym MŚP do ubiegania się o kredyt. Średnia ocena stopnia zniechęcenia wyniosła w tym przypadku 3.65, a na zniechęcenie wskazało aż 55 proc. ankietowanych.
W jakim stopniu obawa przed odrzuceniem wniosku zniechęca Cię do ubiegania się o kredyt?
Obawa przed odrzuceniem wniosku kredytowego okazała się mieć mniejsze znaczenie. Średnia ocena stopnia zniechęcenia wyniosła 3.11. Większość respondentów podchodzi do tego neutralnie (28 proc.) lub przyznaje, że nie wpływa to na zniechęcenie do wzięcia kredytu (35 proc.).
W jakim stopniu złe doświadczenia z bankami zniechęcają Cię do ubiegania się o kredyt?
Przedsiębiorcy, którzy wzięli udział w ankiecie w umiarkowanym stopniu mieli złe doświadczenia z bankami, które sprawiły, że do kredytu podchodzą niechętnie. 37 proc. ankietowanych przyznało, że zniechęca ich to w znaczącym stopniu, 35 proc. – w małym stopniu, 28 proc. podchodzi do tej kwestii neutralnie.
W jakim stopniu zbyt duże ryzyko zniechęca Cię do ubiegania się o kredyt?
Zbyt duże ryzyko również zostało ocenione jako umiarkowany czynnik zniechęcający firmy do ubiegania się o kredyt. Dla 41 proc. jest to ważna kwestia, natomiast dla 33 proc. nie wpływa ona na decyzję o kredycie. 26 proc. badanych ocenia ten czynnik jako neutralny.
W jakim stopniu zbyt wiele formalności zniechęca Cię do ubiegania się o kredyt?
W znacznie większym stopniu przedsiębiorców zniechęcają formalności dotyczące ubiegania się o kredyt. Przyznało tak ponad 60 proc. badanych, a jedynie 20 proc. była przeciwnego zdania.
Czy uważasz, że banki wymagają zbyt obszernej i trudnej do przygotowania dokumentacji?
81 proc. ankietowanych uważa, że banki wymagają zbyt obszernej i trudnej do przygotowania dokumentacji. Innego zdania jest jedynie 19 proc.
Jak oceniasz długość procesu decyzyjnego w bankach w przypadku kredytów dla przedsiębiorców?
Długość procesu decyzyjnego w przypadku kredytów dla przedsiębiorców również oceniana jest negatywnie. Ponad 70 proc. badanych uważa, że proces decyzyjny jest zbyt długi. 27 proc. respondentów oceniło go jako wystarczający. Jednocześnie nikt nie uznał procesu decyzyjnego za szybki.
Czy masz poczucie, że warunki kredytowania są nieprzejrzyste lub trudne do zrozumienia?
85 proc. ankietowanych MŚP jest zdania, że warunki kredytowania są w jakimś stopniu nieprzejrzyste lub trudne do zrozumienia. 13 proc. uznało to za rzadkość, natomiast jedynie 2 proc. wypowiedziało się pozytywnie o przejrzystości warunków.
Czy brak wystarczającej historii kredytowej Twojej firmy był barierą przy ubieganiu się o finansowanie?
Spośród ubiegających się o kredyt przedsiębiorców większość wskazała, że brak wystarczającej historii kredytowej firmy nie był barierą przy ubieganiu się o finansowanie (62 proc.).
W jakim stopniu obawa przed pogorszeniem się koniunktury gospodarczej wpływa na Twoją niechęć do zaciągania długoterminowych zobowiązań?
Ważnym czynnikiem zniechęcającym firmy MŚP do długoterminowych zobowiązań okazała się obawa przed pogorszeniem się koniunktury gospodarczej. Niemal 60 proc. badanych wskazała na wysoki stopień wpływu tego czynnika na decyzję kredytową.
Czy obawiasz się, że zaciągnięcie kredytu może negatywnie wpłynąć na płynność finansową lub kontrolę nad firmą?
Również niemal 60 proc. badanych obawia się negatywnego wpływu kredytu na płynność finansową czy kontrolę nad finansami. Odmienne zdanie wyraziło 41 proc. przedsiębiorców.
W jaki sposób Twoja firma finansuje obecnie swoje inwestycje i bieżącą działalność?
Większość firm finansuje obecnie swoje inwestycje i działalność ze środków własnych (42 proc.). Kredyty bankowe (inwestycyjne lub obrotowe) znalazły swoich zwolenników wśród 20 proc. badanych. Pozostali wybierają alternatywne źródła finansowania jak leasing czy factoring (23 proc.), unijne dotacje oraz środki publiczne, a także pożyczki pozabankowe lub crownfunding.
Jeśli korzystasz z alternatywnych źródeł finansowania (np. leasing, factoring), co jest ich główną przewagą nad kredytem bankowym?
Przedsiębiorcy korzystający ze źródeł finansowania, takich jak leasing czy factoring, jako główną przewagę tych form nad kredytem wskazali m. in. szybszą i prostszą procedurę, ale również mniejsze wymagania dotyczące zabezpieczeń. Rzadziej były to niskie koszty czy elastyczne warunki.
Jak oceniasz poziom wiedzy i wsparcia doradców bankowych w zakresie produktów kredytowych dla firm?
Jedynie 7 proc. respondentów oceniło wysoko poziom wiedzy i wsparcia doradców bankowych w zakresie produktów kredytowych dla firm, choć znaczna część (76 proc.) uznała istniejący poziom ich wiedzy oraz przegotowania jako wystarczający lub umiarkowanie wystarczający. 17 proc. firm wskazała na zdecydowane braku w poziomie przygotowania doradców.
Co według Ciebie banki mogłyby zmienić, aby zachęcić firmy do częstszego korzystania z kredytów?
Przedsiębiorcy jako zmianą, która mogłaby zachęcić firmy do częstszego korzystania z kredytów, wskazali m. in. obniżenie oprocentowania (26 proc.), uproszczenie procedury i skrócenie czasu oczekiwania (24 proc.) oraz zmniejszenie wymagań co do zabezpieczeń (22 proc.).
Czy uważasz, że korzystanie ze wsparcia finansowego zewnętrznego (np. kredytu) jest oznaką słabości firmy czy naturalnym elementem rozwoju?
Zdecydowana większość respondentów (93 proc.) uważa, że zewnętrzne wsparcie finansowania (np. kredyt) nie jest oznaką słabości, ale naturalnym elementem rozwoju firmy.
Rekomendacje
Wyniki ankiety pokazują, że wsparcie dla przedsiębiorców MŚP jest tutaj niezbędne.
Zewnętrzne finansowanie kredytem może przyspieszyć inwestycje i rozwój firm, a co za tym idzie – wzrost gospodarczy kraju. Dlatego warto podjąć działania mające na celu zmniejszenie obciążeń dla firm w zakresie kredytów, jak np. uproszczenie procedur czy ulgi dotyczące oprocentowania. Istotne jest również wypracowanie odpowiednich zabezpieczeń, które w sytuacji kryzysu pomogłyby firmom zachować płynność finansową.
Badanie „Kredyty dla MŚP” zostało przygotowane w Biurze Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców. Pytania opracował Zespół Rzecznika MŚP we współpracy z przewodniczącym Zespołu Roboczego ds. Zapobiegania i Zwalczania Niewypłacalności przy Rzeczniku MŚP Jackiem Kierujem.